Masadaki kalemleri düz dizmeyi seven ya da kapıyı kilitledikten sonra bir kez daha kontrol eden birine şakayla “OKB'li” denir. Gerçek OKB ise bu şakalardan çok farklıdır. İstenmeyen düşünceler zihne zorla girer, kaygı dayanılmaz hale gelir ve kişi bu kaygıyı azaltmak için aynı davranışı tekrar tekrar yapmak zorunda hisseder. Bu yazıda OKB'nin nasıl işlediğini ve nasıl tanınabileceğini anlatıyoruz.
Obsesyon ve kompulsiyon ne demek?
OKB iki parçadan oluşur. Obsesyonlar, kişinin istemediği halde zihnine tekrar tekrar gelen düşünceler, görüntüler ya da dürtülerdir. Kişi bunların mantıksız olduğunu çoğu zaman bilir, ama düşünceyi aklından atamaz ve yoğun bir sıkıntı duyar.
Kompulsiyonlar ise bu sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Ellerin defalarca yıkanması, ocağın onlarca kez kontrol edilmesi, belli bir sayıya kadar saymak ya da bir cümleyi içinden tekrar etmek bunlara örnektir. Kompulsiyon kısa süreli rahatlama getirir, sonra düşünce geri döner.
Sık görülen OKB türleri
OKB herkeste aynı görünmez. Aşağıdaki temalar en sık rastlananlardır; bir kişide birden fazlası bir arada olabilir.
- Bulaşma ve temizlik: mikrop, kir ya da hastalık bulaşacağı korkusu, uzun süren yıkanma ve temizlik ritüelleri
- Kontrol: kapının, ocağın, prizin ya da gönderilen bir mesajın tekrar tekrar kontrol edilmesi
- Simetri ve düzen: eşyaların “tam doğru” durması gerektiği hissi, bu sağlanmadan rahatlayamamak
- Zarar verme düşünceleri: sevdiği birine istemeden zarar vereceği korkusu ve bu yüzden bıçak gibi nesnelerden kaçınmak
- Dini ya da ahlaki kaygılar: günah işlediği, yanlış bir şey düşündüğü korkusu ve bunu telafi etmek için tekrarlanan dualar ya da ritüeller
- Zihinsel kompulsiyonlar: dışarıdan görünmeyen sayma, içinden tekrar etme, olayları zihinde yeniden kurma
“Ben de biraz OKB'liyim” neden yanıltıcı?
Düzenli olmayı sevmek ya da temizliğe özen göstermek OKB değildir. Fark, bu davranışların kişiye ne hissettirdiğinde ve ne kadar zaman aldığındadır. Düzenli biri masasını topladığında memnun olur. OKB yaşayan biri ise masayı düzeltmezse kötü bir şey olacağı hissiyle boğuşur, düzeltince de rahatlama uzun sürmez.
OKB'de ritüeller günde bir saatten fazla zaman alabilir, işe ya da okula geç kalmaya, ilişkilerde gerginliğe yol açabilir. Kişi çoğu zaman bunu utançla gizler. Bu yüzden OKB yaşayan birçok insan yıllarca kimseye anlatmadan yaşar.
Güvence aramak da bir kompulsiyon olabilir
Daha az bilinen bir OKB davranışı sürekli güvence istemektir. “Kapıyı kilitledim, değil mi?”, “Sence bu düşünce normal mi?”, “Hasta olmam, değil mi?” soruları her sorulduğunda kısa bir rahatlama gelir. Ama soru birkaç dakika sonra tekrar sorulur.
Yakınlar sevgiyle cevap verir, fakat bu cevaplar döngüyü farkında olmadan besleyebilir. OKB yaşayan birinin ailesinin de bu döngüyü anlaması, destek sürecinin önemli bir parçasıdır.
Düşünceler sizi tanımlamaz
OKB'nin en ağır yanlarından biri, zihne gelen düşüncelerin kişinin değerlerine tamamen ters olmasıdır. Çocuğunu çok seven bir anne, ona zarar verme düşüncesiyle dehşete düşebilir. Bu düşüncenin bu kadar rahatsız etmesi, aslında kişinin ondan ne kadar uzak olduğunu gösterir.
Herkesin zihnine zaman zaman tuhaf, istenmeyen düşünceler gelir. OKB'de fark, bu düşüncelere verilen anlam ve onları yok etmek için harcanan çabadır. Düşünceyi bastırmaya çalışmak çoğu zaman onu daha sık geri getirir.
Ne zaman destek almak gerekir?
Obsesyonlar ve ritüeller günlük hayatınızı aksatıyorsa, çok zaman alıyorsa ya da size büyük sıkıntı veriyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak gerekir. OKB kendiliğinden geçmesi beklenecek bir durum değildir ve erken destek almak işleri kolaylaştırır.
NHS, OKB için maruz bırakma ve tepki önleme adı verilen bir yöntemi içeren bilişsel davranışçı terapiyi öneriyor; bazı durumlarda ilaç tedavisi de değerlendiriliyor. Tanı koymak ve tedavi planı yapmak psikiyatri hekimi ve ruh sağlığı uzmanlarının işidir. İlk görüşmede hangi düşüncelerin geldiğini ve ne yaptığınızı açıkça anlatmak, utanç verici gelse bile, doğru desteğe ulaşmanın en hızlı yoludur.
Sık sorulan sorular
OKB ne zaman başlar? Çoğu zaman çocukluk sonu, ergenlik ya da genç yetişkinlik döneminde başlar. Belirtiler stresli dönemlerde artıp sakin dönemlerde azalabilir.
OKB kalıtsal mı? Ailede OKB olan kişilerde görülme ihtimalinin daha yüksek olduğu biliniyor, ama genetik tek başına belirleyici değildir. Yaşam olayları ve kişilik özellikleri de rol oynar.
Her takıntılı düşünce OKB midir? Hayır. Bir şarkının dilinize takılması ya da bir konuyu sık düşünmek OKB değildir. OKB'de düşünceler istenmeyen ve sıkıntı vericidir, kişi bunları nötrlemek için ritüellere başvurur ve bu döngü günlük hayatı etkiler.
OKB titizlik değil, kaygıyla ritüel arasında sıkışan bir döngüdür; düşünceler sizi tanımlamaz ve bu döngü doğru destekle gevşeyebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme içindir; tanı, tedavi veya kişiye özel sağlık önerisi sunmaz. Sağlıkla ilgili ihtiyaçlarını uygun yetkinliğe sahip bir uzmanla değerlendir.

